image_pdfOpen in PDFimage_printPrint dit blog

Na een periode van bewolkt weer was het op maandag 16 juni 1890 in Auvers-sur-Oise, 20 km ten noordwesten van Parijs, eindelijk onbewolkt. Een maand eerder was Vincent van Gogh daar vanuit de inrichting in Saint-Paul-de-Mausole (St. Rémy-de-Provence) heen gereisd op advies van zijn broer Theo. Vincent logeerde in de Auberge Ravoux en al snel begon hij weer met schilderen. In dit artikel beschrijf ik het schilderij “La Maison Blanche, Nuit” (Het Witte Huis bij Nacht) dat Vincent in juni 1890 schilderde, kort voor zijn dood.

Dit schilderij bevindt zich tegenwoordig in de Hermitage te St. Petersburg in Rusland. Misschien dat dat de reden is dat het niet eens een artikel in de Nederlandse Wikipedia waard is… Mogelijk heeft dat te maken met het feit dat Vincent de werkelijke sterrenhemel schilderde. In Nederland wordt dat wetenschappelijke aspect niet benadrukt. Hier houden we Vincent het liefst voor een krankzinnige kunstenaar, want dat spreekt het publiek het meeste aan. In het buitenland is men vaker geneigd de wetenschappelijk kennis van Vincent wat meer te waarderen, in combinatie met de wat zachter aandoende melancholie.

Na zijn schilderij “Sterrennacht” (zie mijn blog daarover) belicht Vincent bijna een jaar later met “Het Witte Huis” opnieuw uitvoerig de sterrenhemel. Buitenlandse kunsthistorici en astronomen zijn het erover eens dat de ster rechtsboven het huis de planeet Venus voorstelt. Twee astronomen van de Texas State University-San Marcos, te weten Donald Olson en Russell Doescher, ontdekten dat gegeven rond de eeuwwisseling. Bovendien raadpleegden zij Franse meteorologische rapporten van 1890 en vonden zij de onbewolkte dag van maandag 16 juni 1890. Rond 8 uur ‘s avonds was Venus zeer sterk aan de avondhemel zichtbaar, aldus de astronomische software waarvan de beide astronomen en hun team zich bedienden. Zij reisden af naar Auvers-sur-Oise en kwamen erachter dat de toeristische gidsen aldaar het verkeerde “Witte Huis” aangaven. In de gidsen stond het adres rue du Général de Gaulle, met als huisnummer 44, maar dat moesten de huisnummers 25 en 27 zijn.

Volgens de beschrijving van het Hermitage Museum, dat ook vasthoudt aan de kennelijke angsten van Vincent, drukt het schilderij een grote psychologische spanning uit: “twee van de ramen kunnen worden gezien als de “ogen” van het huis, weergegeven als rode spatten terwijl de ster, als teken van het lot, wordt gezien als een symbool van zijn angst.” Het is een mooie analyse, maar hieronder zal blijken dat Vincent er zelf iets anders mee wilde zeggen.

Eigen haard…

Uit zijn brieven komen we weinig te weten. Op 17 juni 1890 schreef hij aan zijn broer Theo dat hij bezig was met een studie van “une maison blanche dans de la verdure avec une étoile dans le ciel de nuit et une lumière orangée à la fenêtre” (een wit huis in het struikgewas met een ster aan de hemel en een oranje licht in het venster). Een studie is nog geen schilderij, dus ligt het voor de hand dat hij de sterrenhemel van de avond daarvoor en de positie van het huis alleen heeft bestudeerd en getekend. Het schilderij zelf zal hij enkele dagen later hebben vervaardigd.

Voor de duidelijkheid geef ik hieronder de sterrenhemel weer van de avond van 16 juni 1890. Het is een bewerkt screenshot uit de door mij gebruikte astronomische software van Stellarium.  In werkelijkheid was de avondhemel lichter, maar als ik die mee had weergegeven, waren de sterren en planeten niet te zien geweest:

De avondhemel op het west-zuidwesten vanuit Auvers-sur-Oise, 16 juni 1890 om ca. 20.00 uur. Copyright © 2018 Duyo Geldrop/Jan Bakker WebTeksten

Net zoals ik in mijn artikel over de “Sterrennacht” van Vincent van Gogh schreef, gaat het hier vooral om wat je NIET op het schilderij kunt zien, maar wat je eventueel WEL kunt vermoeden.

Dat gaat om de haard in het linkerdeel van het huis, recht onder de schoorsteen. Zowel op de begane grond als op de eerste verdieping zal zich een haard hebben bevonden, gezien de dubbele uitlaatpijp van de linker schoorsteen op het dak. Vertalen wij dit gegeven naar de sterrenhemel, dan vinden wij dat op de plaats van één van de haarden, op de achterliggende, onzichtbare sterrenhemel, zich de ster ALPHARD aftekent. De naam Alphard is afgeleid van het Arabische Al Fard, wat “de eenzame” betekent, iets wat zeker op Vincent van toepassing kan zijn geweest.

Alphard is een oranje reuzenster en bovendien de helderste ster van het sterrenbeeld Hydra (Waterslang). De kleur oranje komt dan ook duidelijk naar voren in één van de kamers waar zich een haard moet hebben bevonden. Op de afbeelding moet het onderste gele rondje gezien worden als een aanduiding bij de linker zijmuur van het huis. Ter hoogte daarvan zal zich ongetwijfeld een haard hebben bevonden:

Bewerking copyright © 2018 Duyo Geldrop/Jan Bakker WebTeksten

Vincent heeft bewust voor de geheime verwijzing naar Alphard gekozen om het anagram dat daarmee kan worden gemaakt: haard lp. Waar “haard” op slaat is duidelijk, op die in het huis. “Eigen haard is goud waard” kan Vincent hebben gedacht. De afkorting “lp” is minder duidelijk. Die wil in het Frans (en heel vroeger ook in het Nederlands) zeggen: laissez-passer. Een laisser-passer (letterlijk: laat passeren) staat gelijk aan een soort noodpaspoort, dat door consulaten wordt verstrekt om stoffelijke overschotten van buitenlanders terug te kunnen sturen naar hun land van herkomst.

Kunnen we hierin een hint zien van Vincent dat hij na zijn dood teruggebracht wilde worden naar Nederland? Heeft daar ook de oranje kleur in het linkerdeel van het huis mee te maken? Het lijkt bovendien alsof hij met het weergeven van de poorten van het huis ook wil zeggen naar welke plaats hij in dat geval vervoerd wil worden: naar Nuenen! Zoals uit onderstaande afbeelding blijkt, kan deze naam als een soort rebus worden samengesteld uit delen van de poorten vóór het huis:

 

De manen van Saturnus

Wat Vincent ook niet op zijn schilderij weergeeft, is het sterrenbeeld Kleine Hond (Canis Minor). Hij had rechtsonder op het schilderij een kleine hond kunnen schilderen. Nu hij dat niet heeft gedaan, kunnen wij uitgaan van een verborgen aanduiding. Die vinden wij in de Latijnse naam CANIS MINOR. Het anagram daarvan is: MAISON CRIN (uit het Frans vertaald: huis paardehaar). Het paardehaar dienen we hier uit te leggen als manen.

Meteen kunnen we een nieuw anagram maken uit ALPHARD, de ster uit Hydra (Waterslang): PAARD LH. De letters LH kunnen hier staan voor “Lange Haren” (manen). De L en H hebben we al, dus blijft over: “ange aren”. Dat is het anagram van “eren Naga”. De Naga wordt in het boeddhisme en het hindoeïsme vereerd als een bovennatuurlijk wezen dat de gedaante van een slang kan aannemen. Volgens het hindoeïsme bezitten de Naga’s een goddelijke parel van kennis.

Dat verduidelijkt Vincent door de linker zijgevel en de dakgoten van het huis te schilderen als een pijl omhoog: we dienen vanaf het sterrenbeeld Hydra/Waterslang hóger te kijken naar de sterrenhemel, om op zoek te gaan naar de genoemde parel van (wetenschappelijke) kennis:

Copyright © 2018 Duyo Geldrop/JB WebTeksten

Op de eerder getoonde sterrenkaart zien we dat zich in de richting van de pijl zich het sterrenbeeld Leo bevindt (Leeuw). En wat heeft de mannetjesleeuw? Juist, manen. Toevallig(?) zien we in hetzelfde sterrenbeeld de planeet Saturnus staan, bekend van de ringen (zie ook mijn blog over Galilei). Maar Saturnus heeft niet alleen ringen, ook tientallen manen. Die zijn al honderden jaren bekend. In het jaar 1672 ontdekte de Italiaanse astronoom Giovanni Cassini vier manen, die later Iapetus, Rhea, Dione, and Tethys (naar vier Titanen uit de Griekse mythologie) genoemd zouden worden.

Vincent zou met name naar de maan Iapetus kunnen verwijzen. Via de Bijbel kan een verband worden gelegd tussen Iapetus en Noach. De Titaan Iapetus werd door de Grieken beschouwd als de vader van het menselijke ras. Zijn zoon Prometheus bezorgde de Mensheid het (haard)vuur. Met de ontdekking van deze maan had Cassini de nodige moeite, omdat hij dit hemellichaam eerst ten westen van Saturnus waarnam en pas 39 dagen later ten oosten daarvan. Dacht Vincent hierbij aan het gezegde “oost, west, thuis best?” Overigens is hier een duidelijke melancholieke ondertoon aanwezig, aangezien Saturnus vooral vroeger werd geassocieerd met ellende, ziekte en dood.

Zo rood als…

In zijn schilderij “Sterrennacht” plaatste Vincent een soort handtekening. Dat was de op het schilderij onzichtbare  denkbeeldige letter V van Vincent, dat wil zeggen de V-vorm van het sterrenbeeld Pisces (Vissen). Van Gogh heeft ook in het witte huis in Auvers-sur-Oise een soort handtekening achtergelaten. Dat deed hij door naar het sterrenbeeld Cancer (Kreeft) te verwijzen. Hij moet hebben gedacht aan het gezegde “zo rood als een kreeft“. Zoals bekend had Vincent van Gogh zelf rood haar en hij besloot mede daarom om die kleur ook in zijn schilderij te laten terugkeren. Rood is de kleur van de liefde, in dit geval misschien de liefde die hij diep van binnen nog steeds voelde voor Nederland in het algemeen en zijn geboorteprovincie Brabant in het bijzonder:

Brabantse vlag (Wikimedia Commons)

Dat is mogelijk een reden voor de kleur rood in de drie rechter raampartijen van het witte huis, achtereenvolgens het rode, witte en rode venster. Zoals in de afbeelding is te zien keert deze kleurcombinatie terug in de vlag van de provincie Noord-Brabant, de provincie waar zijn geboorteplaats Zundert lag en zijn woonplaats Nuenen. Dit is dan wel de vlag die pas vanaf het jaar 1959 officieel in zwang is. Dat neemt echter niet weg dat de Brabantse kleuren in elk geval sinds de middeleeuwen altijd rood en wit zijn geweest.

Het sterrenbeeld Kreeft stond op 16 juni 1890 precies boven de twee rode vensters aan de rechterkant van het huis aan de hemel, naast de planeet die de naam draagt van de Godin van de Liefde: Venus.

 

 


Copyright: U mag dit blog geheel of gedeeltelijk overnemen voor eigen gebruik. Wilt u (de strekking van) de tekst publiceren in een blog, artikel, boek of een ander medium? Ook dat mag, onder de voorwaarde dat u als bron  “janbakkerwebteksten.nl” vermeldt.

 

image_pdfOpen in PDFimage_printPrint dit blog